آموزش کامل htop در لینوکس

دستور htop یکی از ابزارهای کاربردی برای مانیتورینگ لحظه‌ای منابع سیستم در لینوکس است. با استفاده از آن می‌توانید مصرف CPU و RAM، وضعیت Swap، Load Average و Processهای در حال اجرا را در یک محیط تعاملی مشاهده کنید. برخلاف top، ابزار htop امکان جابه‌جایی در لیست Processها، جست‌وجو، فیلتر، مرتب‌سازی و انجام عملیاتی مانند Kill یا تغییر Priority را بدون وارد کردن مستقیم PID فراهم می‌کند.
در این مقاله، نصب و استفاده عملی از htop و مهم‌ترین قابلیت‌های آن را بررسی می‌کنیم.

htop چیست؟

htop یک Interactive Process Viewer مبتنی بر ترمینال است. با اجرای آن می‌توانید به‌صورت لحظه‌ای موارد زیر را مشاهده کنید:

• مصرف CPU
• مصرف RAM
• میزان Swap
• Load Average
• تعداد Processها و Threadها
• PID هر Process
• User اجراکننده
• میزان CPU و RAM مصرفی هر Process
• زمان مصرف CPU
• Command مربوط به Process

همچنین امکان اسکرول افقی و عمودی، نمایش Processها به‌صورت Tree و مدیریت مستقیم آن‌ها وجود دارد. برای آشنایی با مفهوم Process قبل از کار با این ابزار، مقاله آشنایی با Processها در لینوکس را مطالعه کنید.

بررسی نصب بودن htop

ابتدا دستور زیر را اجرا کنید:

htop --version

اگر نصب باشد، نسخه ابزار نمایش داده می‌شود. همچنین می‌توانید اجرا کنید:

which htop

نمونه خروجی:

/usr/bin/htop

اگر با خطای زیر مواجه شدید، باید آن را نصب کنید.

htop: command not found

نصب htop در Ubuntu و Debian

ابتدا لیست Packageها را به‌روزرسانی کنید:

sudo apt update

سپس:

sudo apt install htop -y

پکیج htop در مخازن Debian و Ubuntu در دسترس است و وب‌سایت رسمی htop نیز نصب آن با Package Manager توزیع را توصیه می‌کند.

نصب htop در AlmaLinux

در بسیاری از سیستم‌های مبتنی بر RHEL، htop از طریق EPEL در دسترس است. ابتدا:

sudo dnf install epel-release -y

سپس:

sudo dnf install htop -y

اجرای htop

بعد از نصب، کافی است اجرا کنید:

htop

صفحه‌ای مشابه مانیتور Resourceها نمایش داده می‌شود.

آشنایی با محیط htop

محیط htop را می‌توان به سه بخش اصلی تقسیم کرد:

1. بخش نمایش منابع سیستم در بالا
2. لیست Processها در وسط
3. کلیدهای عملیاتی در پایین صفحه

نمایش این بخش‌ها قابل شخصی‌سازی است و از منوی Setup می‌توان Meterها، ستون‌ها و نحوه نمایش را تغییر داد.

بررسی مصرف CPU

در بالای صفحه معمولاً هر CPU یا Core به‌صورت جداگانه نمایش داده می‌شود. برای مثال:

0 [||||||||        45.0%]
1 [||||            20.0%]
2 [||||||||||||    65.0%]
3 [|||             15.0%]

این قسمت کمک می‌کند سریع تشخیص دهید آیا فشار CPU روی کل سیستم است یا فقط روی یک Core خاص می‌باشد. در لیست Processها نیز ستون:

CPU%

میزان CPU مصرفی هر Process را نشان می‌دهد. طبق مستندات htop، CPU% میزان زمان CPU مورد استفاده Process را نمایش می‌دهد.

بررسی مصرف RAM

در بالای htop بخش:

Mem

میزان حافظه سیستم را نمایش می‌دهد. برای مثال :

Mem  3.20G / 7.70G

یعنی حدود 3.2 GB از 7.7 GB حافظه در حال استفاده است. در لیست Processها، ستون:

MEM%

درصد RAM مصرفی Process را نشان می‌دهد. این مقدار بر اساس Resident Memory همان Process محاسبه می‌شود.

بررسی Swap

قسمت Swp، میزان Swap استفاده‌شده را نمایش می‌دهد. برای مثال:

Swp  500M / 2.00G

استفاده از Swap لزوماً به معنی وجود مشکل نیست، اما اگر RAM تقریباً کامل درگیر شده باشد و Swap نیز به‌طور مداوم افزایش پیدا کند، باید مصرف حافظه Processها بررسی شود. برای سناریوهای فشار منابع می‌توانید به مقاله اگر منابع سرور لینوکسی کامل درگیر شد چکار کنیم؟ مراجعه کنید.

Load Average در htop چیست؟

در قسمت بالای صفحه معمولاً سه عدد مشاهده می‌کنید:

Load average: 0.45 0.60 0.72

این سه مقدار Load Average سیستم را در بازه‌های 1 دقیقه، 5 دقیقه، 15 دقیقه نمایش می‌دهند. برای تحلیل Load Average باید تعداد CPUهای سیستم و نوع بار کاری را نیز در نظر بگیرید؛ بنابراین فقط بالا بودن یک عدد به‌تنهایی برای تشخیص مشکل کافی نیست.

معنی ستون‌های مهم htop

لیست Processها شامل ستون‌های مختلفی است.

RES نشان‌دهنده Resident Memory یا حافظه فیزیکی استفاده‌شده توسط Process است و VIRT فضای Virtual Memory Process را نشان می‌دهد.

وضعیت Process در ستون S

ستون S، State یا وضعیت Process را نشان می‌دهد. برخی وضعیت‌های رایج:

R = Running
S = Sleeping
D = Uninterruptible Sleep
T = Stopped
Z = Zombie

اگر Processای برای مدت طولانی در حالت غیرعادی مانند D یا Z باقی مانده باشد، باید علت آن جداگانه بررسی شود.

مرتب‌سازی Processها بر اساس CPU

یکی از کاربردی‌ترین قابلیت‌های htop پیدا کردن Processهایی است که بیشترین CPU را مصرف می‌کنند. کلید P را فشار دهید. Processها بر اساس مصرف CPU مرتب می‌شوند. htop همچنین اجازه می‌دهد با F6 ستون Sort را به‌صورت دستی انتخاب کنید. این قابلیت زمانی مفید است که Load سرور بالا رفته یا CPU به 100 درصد نزدیک شده است.

مرتب‌سازی Processها بر اساس RAM

برای مرتب کردن Processها بر اساس Memory، کلید M را فشار دهید. Processهایی که بیشترین RAM را مصرف می‌کنند در بالای لیست قرار می‌گیرند. کلیدهای P و M به‌ترتیب برای Sort بر اساس CPU و Memory در htop در نظر گرفته شده‌اند.

انتخاب ستون مرتب‌سازی با F6

کلید F6 را فشار دهید. لیستی از ستون‌ها نمایش داده می‌شود. برای مثال می‌توانید Processها را بر اساس:

CPU%
MEM%
PID
TIME+
USER

مرتب کنید. فیلد انتخاب‌شده در Header جدول مشخص می‌شود.

جست‌وجوی Process با F3

اگر تعداد Processها زیاد است، برای پیدا کردن یک Process از کلید F3 یا / استفاده کنید. برای مثال عبارت زیر را جست‌وجو کنید:

nginx

htop Process مطابق را Highlight می‌کند و با فشردن مجدد F3 می‌توانید بین نتایج حرکت کنید.

فیلتر کردن Processها با F4

تفاوت Search و Filter این است که Search فقط Process مطابق را پیدا می‌کند، اما Filter سایر Processها را از نمایش حذف می‌کند. کلید F4 را فشار دهید. برای مثال:

mysql

را وارد کنید. اکنون فقط Processهایی که عبارت موردنظر را دارند نمایش داده می‌شوند.

برای خروج از Filter دوباره F4 را بزنید و مقدار را پاک کنید. htop فیلتر را به‌صورت Case-insensitive انجام می‌دهد.

مشاهده Processهای یک User خاص

داخل htop کلید u را فشار دهید, سپس User موردنظر را انتخاب کنید. برای مثال:

www-data

اکنون فقط Processهای همان User نمایش داده می‌شوند. این قابلیت برای بررسی Processهای وب‌سرور، Database یا کاربران Hosting کاربرد زیادی دارد. همین کار را هنگام اجرای htop نیز می‌توانید انجام دهید:

htop -u www-data

مشاهده یک PID مشخص

اگر PID یک Process را می‌دانید:

2456

می‌توانید اجرا کنید:

htop -p 2456

گزینه -p باعث می‌شود فقط PIDهای مشخص‌شده نمایش داده شوند. برای چند PID:

htop -p 2456,3100,4500

Kill کردن Process از داخل htop

Process موردنظر را با کلیدهای Arrow انتخاب کنید. سپس کلید F9 یا K را فشار دهید. در شرایط معمول ابتدا:

SIGTERM

انتخاب مناسب‌تری است تا Process فرصت Shutdown صحیح داشته باشد. SIGKILL را زمانی استفاده کنید که Process به روش عادی متوقف نمی‌شود. htop با F9 یا k امکان ارسال Signal به Process انتخاب‌شده یا چند Process علامت‌گذاری‌شده را فراهم می‌کند. جزئیات Signalها و تفاوت SIGTERM و SIGKILL را در مقاله آموزش کامل kill بررسی می‌کنیم.

چند Shortcut مهم htop

این Shortcutها مستقیماً در Manual رسمی htop تعریف شده‌اند.

نکات مهم هنگام استفاده از htop

• Processهای دارای CPU بالا را قبل از Kill بررسی کنید.
• مصرف زیاد RAM همیشه به معنی مشکل نیست.
• Processهای System را بدون شناخت متوقف نکنید.
• برای تشخیص مصرف CPU از Sort با P استفاده کنید.
• برای RAM از M استفاده کنید.
• برای پیدا کردن Process از F3 و برای فیلتر از F4 استفاده کنید.
• برای عملیات مدیریتی روی Processهای متعلق به سایر کاربران ممکن است sudo لازم باشد.
• htop ابزار مانیتورینگ لحظه‌ای است و جایگزین سیستم Monitoring بلندمدت نیست.

جمع‌بندی

دستور htop یکی از ساده‌ترین و کاربردی‌ترین ابزارها برای مشاهده لحظه‌ای وضعیت Processها و منابع سرور لینوکسی است. برای اجرا کافی است:

htop

سپس می‌توانید با P Processهای دارای CPU بالا، با M Processهای دارای مصرف RAM بالا، با F3 Process خاص، با F4 Processهای فیلترشده را مشاهده کنید. همچنین F9 امکان ارسال Signal به Process را فراهم می‌کند، اما قبل از متوقف کردن هر Process باید سرویس و علت مصرف منابع آن مشخص شود.