مقدمه

یکی از اولین و مهم‌ترین کارهایی که بعد از خرید یا راه‌اندازی یک سرور لینوکسی باید انجام دهید، بروزرسانی کامل سیستم‌عامل است.

بسیاری از سرورها با Imageهای آماده نصب می‌شوند و ممکن است همان لحظه نصب، تعدادی بسته قدیمی یا وصله امنیتی نصب‌نشده داشته باشند. اگر این بروزرسانی‌ها انجام نشوند، سرور می‌تواند در برابر آسیب‌پذیری‌های شناخته‌شده، باگ‌های نرم‌افزاری و مشکلات امنیتی قرار بگیرد.

در این مقاله، روش بروزرسانی کامل سیستم‌عامل را در توزیع‌های رایج لینوکس شامل Ubuntu، Debian، AlmaLinux و Rocky Linux بررسی می‌کنیم.

چرا بروزرسانی سیستم‌عامل مهم است؟

بروزرسانی سیستم‌عامل فقط برای دریافت قابلیت‌های جدید نیست. مهم‌ترین دلیل بروزرسانی، دریافت وصله‌های امنیتی است.

با بروزرسانی منظم می‌توانید:

• آسیب‌پذیری‌های شناخته‌شده را برطرف کنید.
• پایداری سیستم را افزایش دهید.
• باگ‌های نرم‌افزاری را رفع کنید.
• نسخه‌های جدیدتر سرویس‌ها را دریافت کنید.
• از ناسازگاری‌های احتمالی جلوگیری کنید.

در سرورهای متصل به اینترنت، تأخیر در نصب بروزرسانی‌ها می‌تواند ریسک امنیتی ایجاد کند.

قبل از بروزرسانی چه کارهایی انجام دهیم؟

قبل از اجرای بروزرسانی، مخصوصاً روی سرورهای Production، این موارد را بررسی کنید:

• از اطلاعات مهم Backup داشته باشید.
• اگر امکان دارد Snapshot بگیرید.
• وضعیت فضای دیسک را بررسی کنید.
• زمان مناسبی برای بروزرسانی انتخاب کنید.
• سرویس‌های مهم را شناسایی کنید.
• دسترسی SSH دوم یا کنسول اضطراری داشته باشید.

بررسی فضای دیسک:

df -h

بررسی منابع سیستم:

free -h

بررسی نسخه سیستم‌عامل:

cat /etc/os-release

بروزرسانی در Ubuntu و Debian

در Ubuntu و Debian از ابزار apt برای مدیریت بسته‌ها استفاده می‌شود.

ابتدا لیست بسته‌ها را بروزرسانی کنید:

sudo apt update

سپس بسته‌های قابل بروزرسانی را مشاهده کنید:

apt list --upgradable

برای بروزرسانی بسته‌ها:

sudo apt upgrade -y

اگر قصد دارید بروزرسانی کامل‌تری انجام دهید و بسته‌های وابسته نیز در صورت نیاز نصب یا حذف شوند:

sudo apt full-upgrade -y

تفاوت apt upgrade و apt full-upgrade

در Ubuntu و Debian دو دستور رایج وجود دارد.

برای سرورهای معمولی، اغلب apt upgrade کافی است. اما برای بروزرسانی کامل سیستم، مخصوصاً بعد از نصب اولیه سرور، استفاده از apt full-upgrade مناسب‌تر است.

پاک‌سازی بسته‌های اضافی در Ubuntu و Debian

بعد از بروزرسانی، ممکن است برخی بسته‌های قدیمی دیگر موردنیاز نباشند.

برای حذف آن‌ها:

sudo apt autoremove -y

برای پاک کردن کش بسته‌ها:

sudo apt autoclean

بروزرسانی در AlmaLinux و Rocky Linux

در AlmaLinux و Rocky Linux از dnf استفاده می‌شود.

ابتدا سیستم را بروزرسانی کنید:

sudo dnf update -y

یا:

sudo dnf upgrade -y

در بیشتر موارد، این دو دستور عملکرد مشابهی دارند.

مشاهده بسته‌های قابل بروزرسانی در AlmaLinux و Rocky Linux

قبل از بروزرسانی می‌توانید بسته‌های قابل آپدیت را مشاهده کنید:

sudo dnf check-update

اگر خروجی زیادی مشاهده کردید، یعنی بسته‌های زیادی نیاز به بروزرسانی دارند.

پاک‌سازی بسته‌های اضافی در AlmaLinux و Rocky Linux

برای حذف بسته‌های غیرضروری:

sudo dnf autoremove -y

برای پاک کردن کش:

sudo dnf clean all

آیا بعد از بروزرسانی نیاز به ریبوت است؟

گاهی بعد از بروزرسانی، مخصوصاً اگر Kernel یا کتابخانه‌های اصلی سیستم تغییر کرده باشند، نیاز به ریبوت وجود دارد.

در Ubuntu و Debian می‌توانید این فایل را بررسی کنید:

ls /var/run/reboot-required

اگر فایل وجود داشته باشد، بهتر است سرور را در زمان مناسب ریبوت کنید.

در AlmaLinux و Rocky Linux می‌توانید ابزار زیر را نصب و استفاده کنید:

sudo dnf install -y yum-utils

سپس بررسی کنید:

sudo needs-restarting -r

اگر اعلام شد که ریبوت لازم است، سرور را در زمان مناسب راه‌اندازی مجدد کنید.

ریبوت سرور

برای ریبوت:

sudo reboot

قبل از ریبوت، مطمئن شوید پردازش‌های Backup یا عملیات حساس در حال اجرا نباشند.

بررسی وضعیت بعد از بروزرسانی

پس از بالا آمدن سرور، چند مورد را بررسی کنید.

وضعیت سیستم:

uptime

وضعیت سرویس‌ها:

systemctl --failed

بررسی پورت‌های باز:

ss -tulnp

بررسی نسخه Kernel:

uname -r

بروزرسانی امنیتی فقط برای Ubuntu و Debian

گاهی نمی‌خواهید تمام بسته‌ها را بروزرسانی کنید و فقط بروزرسانی‌های امنیتی برایتان مهم است.

در Ubuntu می‌توانید از ابزار unattended-upgrades استفاده کنید.

نصب:

sudo apt install -y unattended-upgrades

فعال‌سازی:

sudo dpkg-reconfigure unattended-upgrades

این ابزار می‌تواند بروزرسانی‌های امنیتی را به‌صورت خودکار نصب کند.

بروزرسانی خودکار در AlmaLinux و Rocky Linux

برای فعال‌سازی بروزرسانی خودکار امنیتی در AlmaLinux و Rocky Linux می‌توانید از dnf-automatic استفاده کنید.

نصب:

sudo dnf install -y dnf-automatic

فعال‌سازی:

sudo systemctl enable --now dnf-automatic.timer

بررسی وضعیت:

systemctl status dnf-automatic.timer

بروزرسانی روی سرور Production

در سرورهای عملیاتی، بروزرسانی باید با دقت بیشتری انجام شود.

پیشنهادها:

• قبل از بروزرسانی Snapshot بگیرید.
• ابتدا روی سرور Stage یا Test بررسی کنید.
• زمان Maintenance مشخص کنید.
• سرویس‌های حیاتی را مانیتور کنید.
• بعد از بروزرسانی لاگ‌ها را بررسی کنید.
• در صورت بروزرسانی Kernel، برای ریبوت برنامه داشته باشید.

اشتباهات رایج

برخی اشتباهات رایج هنگام بروزرسانی:

• بروزرسانی نکردن سرور برای مدت طولانی
• اجرای بروزرسانی بدون Backup
• ریبوت ناگهانی سرور Production
• نادیده گرفتن خطاهای apt یا dnf
• کمبود فضای دیسک هنگام بروزرسانی
• نصب هم‌زمان Repositoryهای نامعتبر
• استفاده از دستورات ناشناس از منابع غیرمعتبر

چک‌لیست بروزرسانی امن

قبل از بروزرسانی:

• Backup یا Snapshot تهیه شده است.
• فضای دیسک کافی وجود دارد.
• نسخه سیستم‌عامل مشخص است.
• زمان مناسب انتخاب شده است.
• دسترسی کنسول اضطراری وجود دارد.

بعد از بروزرسانی:

• سرور بدون خطا بالا آمده است.
• سرویس‌های مهم فعال هستند.
• پورت‌های موردنیاز باز هستند.
• Kernel جدید بررسی شده است.
• لاگ‌های خطا بررسی شده‌اند.

جمع‌بندی

بروزرسانی سیستم‌عامل یکی از پایه‌ای‌ترین اقدامات امنیتی و مدیریتی در هر سرور لینوکسی است. بسیاری از آسیب‌پذیری‌های شناخته‌شده تنها با نصب به‌موقع وصله‌های امنیتی برطرف می‌شوند.

در سرورهای تازه نصب‌شده، بهتر است بروزرسانی کامل قبل از نصب هر سرویس دیگری انجام شود. در سرورهای عملیاتی نیز بروزرسانی باید همراه با Backup، بررسی فضای دیسک، زمان‌بندی مناسب و کنترل وضعیت سرویس‌ها انجام شود.

کیان پور