مقدمه

یکی از مشکلات رایج در مدیریت Windows Server این است که فایل‌های حجیم را حذف می‌کنید، اما فضای خالی در Drive موردنظر افزایش پیدا نمی‌کند یا پس از مدت کوتاهی دوباره Disk پر می‌شود.

این مشکل می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از جمله:

• باقی ماندن فایل در Recycle Bin
• استفاده زیاد Volume Shadow Copy یا VSS
• حجیم شدن Windows Update Cache
• افزایش حجم WinSxS
• رشد IIS Logها
• رشد SQL Server Logها
• فایل‌های Temporary
• فایل‌های Crash Dump
• مصرف فضا توسط pagefile.sys
• وجود hiberfil.sys
• باز بودن فایل حذف‌شده توسط یک Process
• Backupهای محلی
• مصرف غیرعادی پوشه‌های کاربران

در این مقاله به‌صورت مرحله‌به‌مرحله بررسی می‌کنیم چرا در Windows Server فضای Disk آزاد نمی‌شود و چگونه علت اصلی را پیدا و برطرف کنیم.

پیش‌نیازها

• دسترسی Administrator به Windows Server
• دسترسی Remote Desktop یا Console
• PowerShell یا Command Prompt
• آشنایی اولیه با Driveها و File System ویندوز
• تهیه Backup قبل از حذف فایل‌های سیستمی مهم

بررسی فضای دیسک

اولین مرحله بررسی ظرفیت Driveها است.

PowerShell را با دسترسی Administrator باز کنید و اجرا کنید:

Get-Volume

نمونه خروجی:

DriveLetter FileSystemLabel FileSystem DriveType HealthStatus SizeRemaining Size
----------- --------------- ---------- --------- ------------ ------------- ----
C                           NTFS       Fixed     Healthy      5 GB          100 GB
D           DATA            NTFS       Fixed     Healthy      180 GB        500 GB

در این مثال Drive C: تقریباً پر شده است.

بررسی فضای دیسک با PowerShell

برای مشاهده اطلاعات ساده‌تر:

Get-CimInstance Win32_LogicalDisk -Filter "DriveType=3" |
Select-Object DeviceID,
@{Name="SizeGB";Expression={[math]::Round($_.Size/1GB,2)}},
@{Name="FreeGB";Expression={[math]::Round($_.FreeSpace/1GB,2)}}

نمونه:

DeviceID SizeGB FreeGB
-------- ------ ------
C:       100    5.20
D:       500    180.40

بررسی یک Drive مشخص

برای بررسی Drive C::

Get-PSDrive C

نمونه:

Name Used (GB) Free (GB)
---- --------- ---------
C    94.8      5.2

بررسی پوشه‌های حجیم

برای پیدا کردن علت پر شدن Drive ابتدا باید پوشه‌های حجیم را پیدا کنید.

پوشه‌های مهم Drive C معمولاً عبارت‌اند از:

C:\Windows
C:\Users
C:\ProgramData
C:\Program Files
C:\Program Files (x86)
C:\inetpub

برای بررسی دقیق‌تر بهتر است از ابزارهایی مانند:

TreeSize
WinDirStat
SpaceSniffer

استفاده کنید.

در سرورهای Production قبل از نصب ابزارهای جانبی، منبع نرم‌افزار را بررسی کنید.

بررسی حجم پوشه‌ها با PowerShell

برای مثال حجم یک پوشه:

(Get-ChildItem "C:\inetpub" -Recurse -File -ErrorAction SilentlyContinue |
Measure-Object Length -Sum).Sum / 1GB

برای:

C:\Windows\Temp

اجرا کنید:

(Get-ChildItem "C:\Windows\Temp" -Recurse -File -ErrorAction SilentlyContinue |
Measure-Object Length -Sum).Sum / 1GB

پیدا کردن فایل‌های بزرگ

برای مشاهده فایل‌های بزرگ‌تر از 1GB:

Get-ChildItem C:\ -Recurse -File -ErrorAction SilentlyContinue |
Where-Object {$_.Length -gt 1GB} |
Sort-Object Length -Descending |
Select-Object FullName,@{Name="SizeGB";Expression={[math]::Round($_.Length/1GB,2)}}

اجرای این دستور روی Driveهای بسیار بزرگ ممکن است زمان‌بر باشد.

پیدا کردن 20 فایل بزرگ

Get-ChildItem C:\ -Recurse -File -ErrorAction SilentlyContinue |
Sort-Object Length -Descending |
Select-Object -First 20 FullName,
@{Name="SizeGB";Expression={[math]::Round($_.Length/1GB,2)}}

بررسی Recycle Bin

یکی از ساده‌ترین دلایل آزاد نشدن فضا این است که فایل Delete شده ولی هنوز داخل Recycle Bin قرار دارد.

برای خالی کردن Recycle Bin با PowerShell:

Clear-RecycleBin

برای Drive مشخص:

Clear-RecycleBin -DriveLetter C

بدون درخواست Confirmation:

Clear-RecycleBin -DriveLetter C -Force

فایل حذف شده ولی هنوز توسط Process باز است

در Windows نیز یک Process می‌تواند Handle یک فایل را باز نگه دارد.

اگر Application یا Service هنوز به فایل دسترسی داشته باشد، حذف یا Release کامل فضای آن ممکن است تا بسته شدن Handle انجام نشود.

برای پیدا کردن Process مربوط به فایل می‌توانید از ابزارهای Sysinternals مانند:

Process Explorer
Handle

استفاده کنید.

استفاده از Process Explorer

در Process Explorer گزینه:

Find
→ Find Handle or DLL

را انتخاب کنید.

نام فایل یا بخشی از مسیر آن را وارد کنید.

برای مثال:

access.log

Process Explorer مشخص می‌کند کدام Process فایل را باز نگه داشته است.

آزاد کردن فایل باز

اگر فایل مربوط به یک Service است، معمولاً روش مناسب Restart کردن همان Service است.

برای مثال IIS:

iisreset

یا Restart کردن یک Service مشخص:

Restart-Service W3SVC

قبل از Restart سرویس مطمئن شوید قطع موقت سرویس مشکلی ایجاد نمی‌کند.

بررسی Volume Shadow Copy

یکی از مهم‌ترین دلایل اشغال فضای پنهان در Windows Server، Volume Shadow Copy Service یا VSS است.

VSS برای Backup و Snapshot از Volumeها استفاده می‌شود و ممکن است چندین گیگابایت یا حتی صدها گیگابایت فضا مصرف کند.

برای مشاهده Shadow Copyها:

vssadmin list shadows

این دستور تمام Shadow Copyهای موجود را نمایش می‌دهد. Microsoft این دستور را برای Windows Serverهای جدید نیز مستند کرده است.

بررسی فضای مصرف‌شده توسط VSS

اجرا کنید:

vssadmin list shadowstorage

نمونه:

Used Shadow Copy Storage space: 35 GB
Allocated Shadow Copy Storage space: 40 GB
Maximum Shadow Copy Storage space: 50 GB

اگر مقدار:

Used Shadow Copy Storage space

بسیار بالا باشد، بخش قابل توجهی از Disk توسط VSS استفاده شده است.

بررسی Shadow Copy یک Drive

برای Drive C:

vssadmin list shadows /for=C:

حذف Shadow Copyها

برای حذف قدیمی‌ترین Shadow Copy:

vssadmin delete shadows /for=C: /oldest

برای حذف تمام Shadow Copyهای Drive:

vssadmin delete shadows /for=C: /all

هشدار: حذف Shadow Copy ممکن است Restore Point یا نسخه‌های Backup موردنیاز شما را حذف کند. قبل از اجرا مطمئن شوید Backup Policy سرور را می‌شناسید.

Microsoft ابزار vssadmin را برای مشاهده، حذف و مدیریت Shadow Copyها ارائه می‌کند.

محدود کردن فضای VSS

برای مثال محدود کردن VSS Drive C به 10GB:

vssadmin resize shadowstorage /for=C: /on=C: /maxsize=10GB

قبل از کاهش فضا بررسی کنید که Backup Software یا Shadow Copies موردنیاز تحت تأثیر قرار نگیرند.

بررسی VSS Writerها

برای بررسی سلامت Writerها:

vssadmin list writers

وضعیت صحیح معمولاً شبیه زیر است:

State: Stable
Last error: No error

این دستور Writerهای ثبت‌شده VSS را نمایش می‌دهد.

بررسی WinSxS

مسیر:

C:\Windows\WinSxS

ممکن است در ظاهر بسیار بزرگ باشد.

اما فایل‌های این Directory را نباید به‌صورت دستی حذف کنید.

Microsoft صراحتاً هشدار می‌دهد حذف دستی فایل‌های WinSxS ممکن است باعث خراب شدن Windows، مشکل Boot یا از کار افتادن Windows Update شود.

بررسی حجم واقعی Component Store

اجرا کنید:

DISM /Online /Cleanup-Image /AnalyzeComponentStore

خروجی اطلاعاتی مانند موارد زیر ارائه می‌کند:

Windows Explorer Reported Size
Actual Size
Shared with Windows
Backups and Disabled Features
Cache and Temporary Data
Component Store Cleanup Recommended

پاکسازی WinSxS

برای پاکسازی Component Store:

DISM /Online /Cleanup-Image /StartComponentCleanup

Microsoft همین روش را برای حذف نسخه‌های قدیمی Componentها توصیه می‌کند.

پاکسازی عمیق‌تر WinSxS

دستور:

DISM /Online /Cleanup-Image /StartComponentCleanup /ResetBase

نسخه‌های Superseded Componentها را حذف می‌کند.

هشدار: بعد از استفاده از /ResetBase امکان Uninstall کردن Updateهای قبلی محدود می‌شود. بنابراین قبل از استفاده در Production این موضوع را در نظر بگیرید.

حذف دستی WinSxS ممنوع

هرگز دستورهایی مانند:

del C:\Windows\WinSxS\*

یا حذف دستی Folderهای داخل WinSxS را انجام ندهید.

روش صحیح استفاده از:

DISM
Disk Cleanup
Component Cleanup

است.

بررسی Windows Update Cache

Windows Update ممکن است فایل‌های Download و Update قدیمی را نگهداری کند.

مسیر مهم:

C:\Windows\SoftwareDistribution

را بررسی کنید.

بررسی حجم SoftwareDistribution

PowerShell:

(Get-ChildItem "C:\Windows\SoftwareDistribution" -Recurse -File -ErrorAction SilentlyContinue |
Measure-Object Length -Sum).Sum / 1GB

پاکسازی Windows Update Cache

ابتدا سرویس Windows Update را متوقف کنید:

net stop wuauserv

سپس BITS:

net stop bits

بعد می‌توانید محتوای Download Cache را بررسی و در صورت نیاز پاکسازی کنید:

C:\Windows\SoftwareDistribution\Download

سپس سرویس‌ها را دوباره Start کنید:

net start bits

net start wuauserv

کل پوشه SoftwareDistribution را بدون دلیل حذف نکنید. معمولاً بررسی و پاکسازی بخش Download کافی است.

استفاده از Disk Cleanup

Windows ابزار:

cleanmgr

را برای پاکسازی فایل‌های غیرضروری ارائه می‌کند.

اجرا کنید:

cleanmgr

یا:

cleanmgr /d C:

Microsoft می‌گوید cleanmgr می‌تواند فایل‌های Temporary، Internet Files، Downloaded Files و Recycle Bin را پاکسازی کند.

تنظیم Disk Cleanup پیشرفته

اجرا کنید:

cleanmgr /sageset:1

گزینه‌های موردنظر را انتخاب کنید.

سپس:

cleanmgr /sagerun:1

این روش برای Automation پاکسازی نیز کاربرد دارد.

بررسی Windows Temp

مسیر اصلی:

C:\Windows\Temp

است.

بررسی:

Get-ChildItem "C:\Windows\Temp"

حجم:

(Get-ChildItem "C:\Windows\Temp" -Recurse -File -ErrorAction SilentlyContinue |
Measure-Object Length -Sum).Sum / 1GB

پاکسازی Windows Temp

فایل‌های قدیمی را ابتدا بررسی کنید:

Get-ChildItem "C:\Windows\Temp" -File |
Where-Object {$_.LastWriteTime -lt (Get-Date).AddDays(-7)}

برای حذف:

Get-ChildItem "C:\Windows\Temp" -File |
Where-Object {$_.LastWriteTime -lt (Get-Date).AddDays(-7)} |
Remove-Item -Force -ErrorAction SilentlyContinue

بررسی Temp کاربران

مسیر معمول کاربران:

C:\Users\USERNAME\AppData\Local\Temp

است.

برای مثال:

Get-ChildItem "C:\Users\Administrator\AppData\Local\Temp"

IIS Logها

در Web Serverهای IIS یکی از رایج‌ترین عوامل پر شدن Disk، Logهای IIS است.

مسیر پیش‌فرض معمولاً:

C:\inetpub\logs\LogFiles

است.

بررسی:

Get-ChildItem "C:\inetpub\logs\LogFiles" -Recurse -File |
Sort-Object Length -Descending |
Select-Object -First 20 FullName,Length

بررسی حجم IIS Logs

(Get-ChildItem "C:\inetpub\logs\LogFiles" -Recurse -File |
Measure-Object Length -Sum).Sum / 1GB

اگر خروجی مثلاً:

45

باشد، یعنی حدود 45GB Log وجود دارد.

پیدا کردن IIS Logهای قدیمی

فایل‌های قدیمی‌تر از 30 روز:

Get-ChildItem "C:\inetpub\logs\LogFiles" -Recurse -File |
Where-Object {$_.LastWriteTime -lt (Get-Date).AddDays(-30)}

حذف IIS Logهای قدیمی

پس از بررسی:

Get-ChildItem "C:\inetpub\logs\LogFiles" -Recurse -File |
Where-Object {$_.LastWriteTime -lt (Get-Date).AddDays(-30)} |
Remove-Item -Force

قبل از حذف Logها مطمئن شوید سازمان به دلایل امنیتی یا قانونی نیاز به نگهداری طولانی‌تر آن‌ها ندارد.

HTTPERR Log در IIS

مسیر دیگری که گاهی بسیار بزرگ می‌شود:

C:\Windows\System32\LogFiles\HTTPERR

است.

بررسی:

Get-ChildItem "C:\Windows\System32\LogFiles\HTTPERR" -File |
Sort-Object Length -Descending

بررسی Event Logها

Windows Event Log نیز می‌تواند فضای قابل توجهی مصرف کند.

برای مشاهده Logها:

Get-WinEvent -ListLog * |
Sort-Object FileSize -Descending |
Select-Object -First 20 LogName,FileSize

مشاهده فایل Event Log

معمولاً Event Logها در مسیر زیر هستند:

C:\Windows\System32\winevt\Logs

پاک کردن یک Event Log

برای مثال:

wevtutil cl Application

یا:

wevtutil cl System

در سرور Production بدون Backup یا بررسی Audit Policy، Event Logهای امنیتی را حذف نکنید.

SQL Server Logها

اگر SQL Server روی سرور نصب است، Database Log Fileها ممکن است بسیار بزرگ شوند.

فایل‌های معمول:

.mdf
.ndf
.ldf

هستند.

برای پیدا کردن فایل‌های LDF:

Get-ChildItem C:\ -Recurse -Filter *.ldf -ErrorAction SilentlyContinue |
Sort-Object Length -Descending |
Select-Object FullName,@{Name="SizeGB";Expression={[math]::Round($_.Length/1GB,2)}}

چرا SQL Transaction Log بزرگ می‌شود؟

دلایل رایج:

Full Recovery Model
نداشتن Transaction Log Backup
Transaction طولانی
Replication
Availability Group
Database Maintenance نامناسب

است.

فایل .ldf را مستقیماً از Windows Explorer حذف نکنید.

بررسی SQL Log

از SQL Server Management Studio مقدار Log Usage را بررسی کنید.

برای مثال:

DBCC SQLPERF(LOGSPACE);

این دستور میزان استفاده Transaction Log Databaseها را نمایش می‌دهد.

فایل‌های Backup SQL

فایل‌های زیر نیز ممکن است فضای زیادی بگیرند:

.bak
.trn

برای پیدا کردن:

Get-ChildItem C:\ -Recurse -Include *.bak,*.trn -File -ErrorAction SilentlyContinue |
Sort-Object Length -Descending |
Select-Object FullName,@{Name="SizeGB";Expression={[math]::Round($_.Length/1GB,2)}}

بررسی Pagefile.sys

فایل:

C:\pagefile.sys

برای Virtual Memory استفاده می‌شود.

اندازه آن ممکن است چندین گیگابایت باشد.

برای مشاهده تنظیمات:

Get-CimInstance Win32_PageFileUsage

یا:

Get-CimInstance Win32_PageFileSetting

Microsoft نیز اشاره می‌کند اندازه pagefile.sys با Memory Configuration سیستم ارتباط دارد و می‌تواند سهم قابل توجهی از فضای Disk را مصرف کند.

آیا pagefile.sys را حذف کنیم؟

خیر.

فایل Pagefile را مستقیماً حذف نکنید.

برای تغییر اندازه باید از تنظیمات Virtual Memory ویندوز استفاده کنید.

مسیر معمول:

System Properties
→ Advanced
→ Performance
→ Settings
→ Advanced
→ Virtual Memory

در سرورهای Production تنظیم Pagefile باید با توجه به RAM، Crash Dump و Workload انجام شود.

بررسی hiberfil.sys

فایل:

C:\hiberfil.sys

برای Hibernation استفاده می‌شود.

Microsoft اعلام می‌کند اندازه این فایل با مقدار RAM سیستم ارتباط دارد.

در بسیاری از Windows Serverها Hibernation کاربردی ندارد.

غیرفعال کردن Hibernation

اگر Hibernation فعال است و به آن نیاز ندارید:

powercfg.exe /hibernate off

این دستور hiberfil.sys را حذف می‌کند.

Microsoft همین دستور را برای غیرفعال کردن Hibernation مستند کرده است.

فعال کردن مجدد Hibernation

در صورت نیاز:

powercfg.exe /hibernate on

بررسی Memory Dump

در صورت Crash یا BSOD ممکن است فایل‌های Dump بزرگی ایجاد شوند.

مسیر اصلی:

C:\Windows\MEMORY.DMP

را بررسی کنید.

PowerShell:

Get-Item "C:\Windows\MEMORY.DMP" -ErrorAction SilentlyContinue

بررسی Minidump

مسیر:

C:\Windows\Minidump

را بررسی کنید:

Get-ChildItem "C:\Windows\Minidump" -ErrorAction SilentlyContinue

اگر برای Debugging به Dumpها نیاز ندارید، پس از بررسی می‌توانید Cleanup Policy مناسبی اعمال کنید.

بررسی Windows Error Reporting

مسیرهای زیر ممکن است فضای زیادی اشغال کنند:

C:\ProgramData\Microsoft\Windows\WER

بررسی:

Get-ChildItem "C:\ProgramData\Microsoft\Windows\WER" -Recurse -File -ErrorAction SilentlyContinue |
Measure-Object Length -Sum

بررسی Installer Cache

مسیر:

C:\Windows\Installer

ممکن است بسیار بزرگ باشد.

اما فایل‌های این Directory را نباید بدون بررسی حذف کنید؛ زیرا Windows Installer برای Repair، Update و Uninstall نرم‌افزارها به آن‌ها نیاز دارد.

بررسی ProgramData

بسیاری از نرم‌افزارهای Server اطلاعات خود را در:

C:\ProgramData

ذخیره می‌کنند.

برای مثال:

Backup Software
Antivirus
Monitoring
Mail Server
Database
Control Panel

ممکن است Log یا Cache بسیار بزرگی ایجاد کنند.

بررسی Backupهای محلی

یکی از دلایل رایج پر شدن Disk، Backupهایی هستند که به‌جای Remote Storage روی Drive محلی ذخیره شده‌اند.

مسیرهایی مانند:

C:\Backup
D:\Backup
C:\Backups
D:\SQLBackup

را بررسی کنید.

پیدا کردن فایل‌های Backup

Get-ChildItem C:\ -Recurse -Include *.bak,*.zip,*.7z,*.tar,*.vhd,*.vhdx -File -ErrorAction SilentlyContinue |
Sort-Object Length -Descending |
Select-Object FullName,@{Name="SizeGB";Expression={[math]::Round($_.Length/1GB,2)}}

بررسی VHD و VHDX

در Hyper-V Server یا سرورهای دارای Disk Image، فایل‌های:

.vhd
.vhdx
.avhdx

ممکن است بسیار بزرگ باشند.

به‌خصوص فایل‌های:

.avhdx

معمولاً با Checkpointهای Hyper-V ارتباط دارند.

بررسی Hyper-V Checkpoint

در PowerShell:

Get-VMCheckpoint -VMName *

وجود Checkpointهای قدیمی می‌تواند باعث رشد AVHDX شود.

Checkpoint را مستقیماً با حذف فایل .avhdx پاک نکنید؛ از Hyper-V Manager یا PowerShell استفاده کنید.

بررسی Docker روی Windows Server

اگر Docker یا Windows Containers استفاده می‌کنید، Imageها و Container Layerها ممکن است فضای زیادی مصرف کنند.

بررسی:

docker system df

جزئیات:

docker system df -v

پاکسازی Docker

ابتدا:

docker system df

را بررسی کنید.

سپس در صورت اطمینان:

docker system prune

قبل از Cleanup مطمئن شوید Image، Container یا Network موردنیاز حذف نمی‌شود.

بررسی User Profileها

مسیر:

C:\Users

ممکن است Profileهای قدیمی زیادی داشته باشد.

بررسی:

Get-CimInstance Win32_UserProfile |
Select-Object LocalPath,Loaded,LastUseTime

Profileهای قدیمی را قبل از حذف دقیق بررسی کنید.

بررسی Downloads کاربران

برای مثال:

C:\Users\Administrator\Downloads

را بررسی کنید:

Get-ChildItem "C:\Users\Administrator\Downloads" |
Sort-Object Length -Descending

ISO، ZIP و Installerهای قدیمی معمولاً در این مسیر باقی می‌مانند.

بررسی فایل‌های ISO

Get-ChildItem C:\ -Recurse -Filter *.iso -File -ErrorAction SilentlyContinue |
Sort-Object Length -Descending |
Select-Object FullName,@{Name="SizeGB";Expression={[math]::Round($_.Length/1GB,2)}}

بررسی فایل‌های MSI و EXE

Get-ChildItem C:\Users,C:\Temp -Recurse -Include *.msi,*.exe -File -ErrorAction SilentlyContinue |
Sort-Object Length -Descending

Installerهای قدیمی را در صورت عدم نیاز می‌توان حذف کرد.

چرا فضای Disk بعد از حذف فایل فوراً تغییر نمی‌کند؟

موارد زیر را بررسی کنید:

Recycle Bin
Open File Handle
VSS
Backup Snapshot
Application Cache
Hyper-V Checkpoint

همچنین Explorer را Refresh کنید یا مقدار واقعی Drive را با:

Get-Volume

بررسی کنید.

NTFS Compression

برای بررسی وضعیت Compression یک فایل:

compact /q filename

برای Folder:

compact /s:C:\Folder

Compression می‌تواند در برخی سناریوها فضای مصرفی را کاهش دهد، اما برای Databaseها یا Workloadهای Performance-sensitive باید با احتیاط استفاده شود.

بررسی Quota

گاهی کاربر با خطای کمبود فضا مواجه می‌شود در حالی که Drive فضای کافی دارد.

اگر NTFS Quota فعال باشد، محدودیت می‌تواند مربوط به User باشد.

برای بررسی:

fsutil quota query C:

بررسی File System

اگر اعداد Disk Usage غیرعادی هستند، File System را بررسی کنید.

chkdsk C:

برای Repair معمولاً نیاز به:

chkdsk C: /f

دارید.

روی System Drive ممکن است Windows درخواست Restart کند.

بررسی سلامت Drive

PowerShell:

Get-PhysicalDisk

و:

Get-Disk

همچنین:

Get-Volume

را بررسی کنید.

سناریوی عملی؛ C Drive پر شده است

فرض کنید:

Get-Volume

نشان می‌دهد:

C:
Size: 100 GB
Free: 3 GB

ابتدا فایل‌های بزرگ را بررسی کنید.

سپس:

vssadmin list shadowstorage

خروجی:

Used Shadow Copy Storage space: 30 GB

یعنی 30GB توسط VSS مصرف شده است.

اکنون:

vssadmin list shadows /for=C:

را بررسی کنید.

اگر Shadow Copyها دیگر موردنیاز نیستند، پس از بررسی Backup Policy می‌توانید قدیمی‌ترین Snapshot را حذف کنید:

vssadmin delete shadows /for=C: /oldest

دوباره:

Get-Volume

را اجرا کنید.

سناریوی عملی؛ IIS Server فضای C را پر کرده است

بررسی:

(Get-ChildItem "C:\inetpub\logs\LogFiles" -Recurse -File |
Measure-Object Length -Sum).Sum / 1GB

فرض کنید خروجی:

60

باشد.

یعنی 60GB IIS Log دارید.

فایل‌های قدیمی‌تر از 30 روز را ابتدا مشاهده کنید:

Get-ChildItem "C:\inetpub\logs\LogFiles" -Recurse -File |
Where-Object {$_.LastWriteTime -lt (Get-Date).AddDays(-30)}

بعد از بررسی می‌توانید Retention Policy ایجاد کنید.

سناریوی عملی؛ Windows Folder بسیار بزرگ است

ابتدا:

DISM /Online /Cleanup-Image /AnalyzeComponentStore

اگر خروجی نشان داد:

Component Store Cleanup Recommended : Yes

اجرا کنید:

DISM /Online /Cleanup-Image /StartComponentCleanup

سپس Disk Cleanup را اجرا کنید:

cleanmgr

فایل‌های WinSxS را مستقیماً حذف نکنید. Microsoft این کار را خطرناک می‌داند.

سناریوی عملی؛ فایل‌های معمولی فقط 50GB هستند ولی 90GB مصرف شده

اگر مجموع فایل‌های قابل مشاهده حدود:

50 GB

است ولی Drive Usage:

90 GB

را نشان می‌دهد، ابتدا موارد زیر را بررسی کنید:

vssadmin list shadowstorage

سپس:

pagefile.sys
hiberfil.sys
System Volume Information
Hyper-V Checkpoints
Backup Snapshots

بخش قابل توجهی از فضای پنهان معمولاً در یکی از این موارد قرار دارد.

ترتیب پیشنهادی عیب‌یابی فضای Disk

برای عیب‌یابی سریع می‌توانید این ترتیب را دنبال کنید:

Get-Volume
    ↓
پیدا کردن فایل‌ها و Folderهای بزرگ
    ↓
Recycle Bin
    ↓
VSS / Shadow Copy
    ↓
WinSxS / Windows Update
    ↓
Temp
    ↓
IIS / SQL / Application Logs
    ↓
Pagefile / Hiberfil / Dump
    ↓
Backup / Hyper-V / Docker

مهم‌ترین دستورات بررسی فضای Windows Server

تفاوت فایل‌های قابل مشاهده و فضای واقعی Drive

Windows Explorer همیشه تمام فضای مصرف‌شده را به شکل فایل‌های عادی قابل مشاهده نمایش نمی‌دهد.

فضا ممکن است توسط موارد زیر مصرف شود:

خطاهای رایج

Disk Full ولی فایل حجیمی پیدا نمی‌شود

ابتدا بررسی کنید:

vssadmin list shadowstorage

سپس:

pagefile.sys
hiberfil.sys
System Volume Information

را در نظر بگیرید.

فایل حذف شده ولی فضای Disk افزایش پیدا نکرد

Recycle Bin را بررسی کنید:

Clear-RecycleBin

اگر فایل توسط Process باز بوده، Application یا Service مربوطه را نیز بررسی کنید.

WinSxS بسیار بزرگ است

ابتدا:

DISM /Online /Cleanup-Image /AnalyzeComponentStore

سپس در صورت نیاز:

DISM /Online /Cleanup-Image /StartComponentCleanup

فایل‌ها را دستی حذف نکنید.

Shadow Copy فضای زیادی گرفته است

بررسی:

vssadmin list shadowstorage

سپس Backup Policy را بررسی کنید و در صورت نیاز ظرفیت Shadow Storage را مدیریت کنید.

IIS Logs فضای زیادی گرفته‌اند

بررسی:

C:\inetpub\logs\LogFiles

برای Log Retention Policy تعریف کنید.

SQL Server فضای Disk را پر کرده است

موارد زیر را بررسی کنید:

MDF
LDF
BAK
TRN

فایل Database یا Transaction Log را مستقیماً حذف نکنید.

Windows Update فضای زیادی مصرف کرده است

ابتدا Component Store را بررسی کنید:

DISM /Online /Cleanup-Image /AnalyzeComponentStore

و از روش‌های استاندارد Cleanup استفاده کنید.

pagefile.sys بسیار بزرگ است

Virtual Memory Settings را بررسی کنید.

فایل را مستقیماً حذف نکنید.

hiberfil.sys بسیار بزرگ است

اگر Hibernation نیاز نیست:

powercfg.exe /hibernate off

Microsoft این روش را برای حذف قابلیت Hibernate و فایل مربوطه مستند کرده است.

بهترین روش‌ها

• برای Disk Usage در 80 تا 85 درصد Alert تعریف کنید.
• فضای C Drive را به‌صورت دائمی مانیتور کنید.
• IIS Log Retention تعریف کنید.
• SQL Backup Retention تنظیم کنید.
• VSS Usage را دوره‌ای بررسی کنید.
• Windows Update و Component Store را با ابزارهای رسمی پاکسازی کنید.
• WinSxS را دستی حذف نکنید.
• Temp Folderها را دوره‌ای بررسی کنید.
• Backupها را روی Remote Storage نگهداری کنید.
• Pagefile را بدون تحلیل Workload تغییر ندهید.
• Hyper-V Checkpointهای قدیمی را نگهداری نکنید.
• قبل از پاکسازی از اطلاعات مهم Backup داشته باشید.

اشتباهات رایج

• حذف دستی WinSxS
• حذف مستقیم فایل LDF
• حذف Pagefile از Explorer
• پاک کردن System Volume Information
• حذف همه Shadow Copyها بدون بررسی Backup
• پاک کردن Event Logهای امنیتی بدون Backup
• حذف Hyper-V AVHDX به‌صورت دستی
• پاکسازی Temp بدون بررسی فایل‌های در حال استفاده
• نگهداری Backup روی همان C Drive
• نداشتن Retention برای IIS Log
• استفاده طولانی‌مدت از Checkpoint به‌عنوان Backup

چک‌لیست

پس از مطالعه این مقاله باید بتوانید:

• فضای Driveها را بررسی کنید.
• فایل‌های حجیم را پیدا کنید.
• Recycle Bin را پاکسازی کنید.
• VSS و Shadow Copy را بررسی کنید.
• حجم WinSxS را تحلیل کنید.
• Windows Update Cache را بررسی کنید.
• IIS Logهای حجیم را پیدا کنید.
• SQL Backup و Transaction Logها را بررسی کنید.
• Pagefile و Hiberfil را شناسایی کنید.
• Crash Dumpها را بررسی کنید.
• Hyper-V Checkpointها را پیدا کنید.
• علت تفاوت فضای قابل مشاهده و مصرف واقعی Disk را تشخیص دهید.

مطالعات بیشتر و منابع رسمی

برای مطالعه بیشتر می‌توانید از مستندات رسمی Microsoft استفاده کنید:

• Microsoft Learn – Clean Up the WinSxS Folder
• Microsoft Learn – cleanmgr
• Microsoft Learn – vssadmin
• Microsoft Learn – vssadmin list shadows
• Microsoft Learn – Disable and Re-enable Hibernation

جمع‌بندی

اگر در Windows Server فایل‌هایی را حذف کرده‌اید اما فضای Disk آزاد نشده است، نباید فقط فایل‌های قابل مشاهده در Windows Explorer را بررسی کنید.

یکی از مهم‌ترین مواردی که باید بررسی شود:

vssadmin list shadowstorage

است؛ زیرا Volume Shadow Copy می‌تواند بدون اینکه در Explorer به‌صورت معمول دیده شود، فضای زیادی از Drive را مصرف کند.

بعد از آن باید مواردی مانند:

WinSxS
Windows Update
IIS Logs
SQL Logs
Temp
Recycle Bin
pagefile.sys
hiberfil.sys
Memory Dump
Backup
Hyper-V Checkpoint

بررسی شوند.

برای عیب‌یابی عملی می‌توانید مسیر زیر را دنبال کنید:

Get-Volume
    ↓
فایل‌های بزرگ
    ↓
Recycle Bin
    ↓
VSS
    ↓
WinSxS / DISM
    ↓
Windows Update
    ↓
IIS / SQL Logs
    ↓
Pagefile / Hiberfil
    ↓
Backup / Hyper-V

مهم‌ترین نکته این است که فایل‌ها و Folderهای سیستمی Windows را به‌صورت دستی حذف نکنید. به‌خصوص برای WinSxS، VSS، SQL Server و Hyper-V باید از ابزارهای مدیریتی خود Windows یا Application مربوطه استفاده شود.

در بسیاری از سرورها، تنها با بررسی VSS، WinSxS و Logهای IIS می‌توان بخش عمده علت پر شدن غیرعادی Drive C را پیدا کرد.